Không thể thống kê hết có bao nhiêu cửa hàng tranh chép ở các khu trung tâm, các trục đường chính của 2 thành phố lớn là Hà Nội và TP.HCM. Hàng ngày, họ đã chép và bán ra bao nhiêu bức tranh từ tác phẩm của những họa sĩ bậc thầy như Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn đến những họa sĩ hàng đầu hiện nay như Nguyễn Thanh Bình, Đào Hải Phong, Thành Chương…

“Ông công nhân già” tranh thật và tranh chép của họa sỹ Văn Thơ.

Một thực trạng mà các họa sỹ Việt Nam đương đại đắt khách không thể phủ nhận là nạn sao chép sáng tạo của chính mình. Không ít họa sỹ thành danh, nổi tiếng luôn chia ra hai mảng: Tranh vẽ cho mình (có đầu tư nghệ thuật nghiêm túc) và tranh vẽ để bán (ít đầu tư nghệ thuật vì phải chạy theo số lượng). Thấy tác phẩm nào của mình bán chạy, họa sỹ cứ thế chép lại hoặc thuê thợ chép lại chỉ với một chút ít thay đổi.

Nhà phê bình Phan Cẩm Thượng cho rằng, chính việc lười sáng tạo này của họa sỹ đã tiếp tay cho nạn tranh chép, tranh nhái hoành hành. Trong khi đó, cách xử lý các vụ tranh giả theo kiểu “dĩ hòa vi quý” của các họa sỹ cũng tiếp tay cho thái độ ngông nghênh và ngày càng táo tợn của giới làm tranh giả. Ngại “làm to chuyện” vì những phức tạp tốn kém tiền của và thời gian  theo đuổi kiện tụng chỉ là một trong những lý do.

Theo Luật Bản quyền, hành vi sao chép tác phẩm mà không xin phép tác giả, chủ sở hữu và đồng sở hữu thì bị phạt từ 1 – 500 triệu đồng tùy theo giá trị của tác phẩm. Nghe mức phạt thì có vẻ cao, nhưng trên thực tế, giá trị thương mại của một tác phẩm hội họa ở Việt Nam rất khó định lượng.

Giá tranh hiện tại đều do họa sỹ tự đặt giá cho mình hoặc gallery tự ra giá chứ không trên cơ sở của thẩm định. Không có tổ chức hay cơ quan nào làm thẩm định hội họa chuyên nghiệp, cũng không có cơ quan giám định chất lượng nghệ thuật, không có phương tiện khoa học để phục vụ cho việc giám định, không có hệ thống đào tạo về chuyên ngành giám định, không có hệ thống nghiên cứu hội họa chuyên biệt theo tác giả, không có các phiên đấu giá chuyên nghiệp… Vậy thì lấy cái gì để xác định giá trị của tác phẩm?

Thiệt thòi lớn nhất thuộc về các danh họa đã qua đời vì không có ai nghiên cứu chuyên sâu về họ. Trừ trường hợp đặc biệt là danh họa Bùi Xuân Phái có con trai am hiểu về ông và trở thành người giám định tranh Bùi Xuân Phái bất đắc dĩ. Họa sỹ Bùi Thanh Phương đã phát hiện hãng đấu giá tranh uy tín hàng đầu thế giới Sotheby’s đấu giá tranh giả sao chép của cha mình. Bùi Thanh Phương đã nhiều lần viết thư gửi tới Sotheby’s nhưng không nhận được phúc đáp. Thay vào đó, Sotheby’s đã âm thầm gỡ các tranh đấu giá xuống và âm thầm tiêu thụ số tranh bị cáo buộc hàng giả. Mặc dù họa sỹ Bùi Thanh Phương tuyên bố sẽ kiện Sotheby’s đến cùng với sự hỗ trợ của một luật sư người Mỹ nhưng vụ việc này cuối cùng lại rơi vào im lặng như hầu hết các vụ việc phát hiện tranh giả khác tại Việt Nam.

Các bậc như Lê Phổ, Cao Đàm, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Phan Chánh… thì đành “bó tay” nơi chín suối. Không có Hiệp hội bảo vệ quyền tác giả của giới mỹ thuật đứng ra lên tiếng. Các cơ quan quản lý nhà nước về văn hoá không có người có trình độ thẩm định mỹ thuật để phát hiện các vụ bán tranh giả trong nước cũng như tại các phiên đấu giá tranh quốc tế.

Hiện nay, thị trường tranh không có lực lượng thẩm định đủ đông và đủ giỏi để đánh giá thật – giả. Không có nhiều nhà sưu tập tranh đúng nghĩa. Không có nhiều người biết “chơi” tranh đúng nghĩa. Không có nhà đấu giá chuyên nghiệp trong nước. Không có gallery chuyên nghiệp, biết giữ chữ tín để nâng cao giá thị trường trong nước xứng với giá quốc tế… Kết quả là tranh ai người ấy biết.

Với thực trạng như hiện nay, nạn tranh giả trong thời gian qua là hệ quả của một nền hội họa hoạt động thiếu chuyên nghiệp. Và trong lúc chưa tổ chức lại được các hoạt động hội họa theo cách chuyên nghiệp, thì tranh thật buộc phải “đứng chung sân” với tranh giả. Nếu như trước đây, sự im lặng, bất lực trước tranh giả còn có thể giải thích bằng lý do chưa có những quy định pháp luật đối với hành vi này. Nhưng kể từ khi Việt Nam tham gia Công ước Berne, ra Luật Bản quyền thì nạn tranh giả vẫn hoành hành dẫn đến thị trường tranh Việt Nam rơi vào cảnh “thật – giả” khó phân biệt.

Hạnh Nguyên